Ba phẩm chất của NCS thành công

[mục lục bài viết] [trang chủ] [email] [@thaoshibe]

Ba phẩm chất của nghiên cứu sinh thành công 🎓

Mỗi thu, lại có một "mẻ" nghiên cứu sinh (NCS) mới.
Họ đều có chung một câu hỏi: "Học Tiến sĩ mất bao lâu?"
Tôi nghĩ đó không phải là câu hỏi hay.
Tôi thường trả lời: "Học Tiến sĩ mất bao lâu, là tùy em".
Không có một giới hạn tốc độ nào về việc bạn học Tiến sĩ nhanh hay chậm.

Câu hỏi hay hơn: "Điều gì làm nên một NCS thành công?"
Sau khi quan sát NCS ở các trường Đại học, có thành, có bại, tôi nhận ra: Thành công trong khoa học phụ thuộc vào ba phẩm chất: kiên trì, bền bỉ và khả năng thuyết phục.
Nếu bạn đang học Tiến sĩ, hoặc đang nghĩ đến việc học Tiến sĩ, đọc tiếp nhé!

Những thứ không quan trọng 🤷‍♀️

Có một quan niệm tai hại rằng: học Tiến sĩ phải "thông minh xuất chúng".
Điều này không thể đúng.
Người "thông minh xuất chúng" (có lẽ) chẳng cần đi học Tiến sĩ.
"Thông minh xuất chúng" như trí tuệ phi thường, nhanh trí, v.v. thực ra không quá quan trọng trong việc học Tiến sĩ. NCS chỉ dựa vào sự "xuất chúng" này để tiến xa, thường nhanh chóng bị "lọc" ra khỏi chương trình học Tiến sĩ.

Đừng hiểu lầm: thông minh rất có giá trị. Nhưng trong nghiên cứu khoa học, thông minh là không đủ, (và có lẽ) cũng không cần.

Tất nhiên rồi, thông minh thì tốt. Nhưng chỉ thông minh thôi thì chưa đủ.
Ai từng trải qua quá trình học Tiến sĩ đều biết: những người không "thông minh xuất chúng" cũng có thể chạy đến vạch đích, tốt nghiệp với bằng Tiến sĩ trong tay.

Thầy hướng dẫn của tôi từng nói: "Mỗi khi tao thấy chán nản, mỗi khi tao lo tao không thể tốt nghiệp, ... Tao lại nhìn vào những đứa "ngu" hơn tao đều đã tốt nghiệp; Tao nghĩ, nếu mấy đứa đó còn có thể tốt nghiệp, m-ẹ ki-ếp, tao cũng có thể!"

Kiên trì 🐢 (Perseverance)

Để tốt nghiệp Tiến sĩ, bạn phải "mở rộng bờ tri thức của nhân loại" một cách có ý nghĩa; hay chính xác hơn: Bạn phải thuyết phục Hội đồng đánh giá là bạn đã làm được điều đó.

Trường lớp hay các bài báo khoa học có thể đưa bạn đến "bờ tri thức nhân loại" hiện tại.
Làm điều này thì dễ.

Nhưng, để "mở rộng bờ tri thức", bạn phải bước ra khỏi vùng an toàn, chuẩn bị đón nhận (những) cơn bão thất bại. Rất nhiều NCS thất vọng khi đến "bờ tri thức", vì từ đây, đã không còn bài kiểm tra hay quy trình cụ thể nào để theo. Đây là khi nhiều NCS bỏ cuộc nhất (2-3 năm đầu làm nghiên cứu).

Tìm một vấn đề để làm (Tiến sĩ) không khó. Mỗi lĩnh vực đều đầy rẫy nhưng vấn đề chưa có lời giải. Nếu bạn cảm thấy việc tìm ra một vấn đề đã khó rồi, có lẽ bạn đã chọn sai lĩnh vực.
Cái khó, dĩ nhiên, là tìm lời giải cho vấn đề chưa có lời giải. Nếu ai đó đã biết cách giải quyết rồi, thì nó đâu còn là vấn đề nữa.

Để sống sót qua giai đoạn này, bạn phải sẵn sàng thất bại, từ sáng tinh mơ cho đến khi chiều tà.
Thất bại nhiều ngày, nhiều tháng, ... thậm chí nhiều năm.
Quá trình "kinh khủng" này sẽ dạy bạn: khả năng tưởng tượng các lời giải và khả năng ước lượng khả năng thành công của chúng. Nếu bạn kiên trì vượt qua giai đoạn này, bạn sẽ có trực giác tìm lời giải cho vấn đề -- thứ mà trước đây bạn không có. Bạn không biết tại sao não bạn làm được điều đó (tôi cũng không biết tại sao não tôi làm được). Chỉ là, não của chúng ta (bằng cách nào đó) có được trực giác này.

Khi bạn có trực giác này, cũng là lúc bạn sẽ gửi những bài báo "non nớt" đầu tiên của mình cho các nhà phản biện (reviewers); họ sẽ thẩm định xem những thứ bạn làm đã "đủ" để gọi là "nghiên cứu khoa học" chưa. Tỷ lệ chấp nhận đăng ở các hội nghị uy tín là 8-25%, nên hầu hết (hoặc tất cả) bài báo của bạn sẽ bị từ chối. Bạn giờ đây chỉ hy vọng bài báo của mình sẽ được đăng. Nếu bạn kiên trì đủ lâu, chăm chỉ đủ mức, bạn sẽ làm được.

Với những NCS từng "thông minh xuất chúng" thời Đại học, việc ngày ngày phải hứng chịu thất bại và chối từ này thật sự rất "khó nuốt". Nếu bạn có cái tôi cao, (có lẽ) học Tiến sĩ sẽ "chỉnh đốn" nó. "Chỉnh đốn" một cách vô cùng nghiêm khắc. (Dù một số "cái tôi" sẽ quay lại trạng thái ban đầu sau này.)

Học Tiến sĩ, thực sự đòi hỏi kiên trì: Kiên trì trước bất định, kiên trì trước chán nản, và kiên trì trước thất bại.

Bền bỉ 🔁 (Tenacity)

Để trở thành Giáo sư sau khi học Tiến sĩ, bạn cần sự bền bỉ.

Có rất ít vị trí Giáo sư, nên sự cạnh tranh vào các vị trí này vô cùng khốc liệt. Với ngành Khoa học máy tính, một ứng viên "mạnh" sẽ có khoảng 10 bài báo, trong đó 3-5 bài ở các hội nghị uy tín hoặc Tier 1 (tỷ lệ chấp nhận khoảng 33%). Có bằng Tiến sĩ là chưa đủ để qua "vòng gửi xe".

Có rất ít lý do "chính đáng" để học Tiến sĩ, và "học Tiến sĩ để trở thành Giáo sư" có lẽ là lý do hợp lý nhất. Trớ trêu thay, rất có thể bạn chỉ nhận ra rằng bạn muốn trở thành Giáo sư khi đã gần tốt nghiệp. Vì vậy, nếu đã quyết định học Tiến sĩ, thì hãy cố gắng tận dụng thời gian này, vì chính bản thân bạn.

Để trở thành Giáo sư, bạn không thể chỉ có một kết quả nghiên cứu duy nhất. Bạn phải có vài kết quả nghiên cứu; bài báo đi cùng các kết quả này nên được chấp nhận đăng (ở các hội nghị uy tín). Khi tốt nghiệp, các bài báo của bạn tạo thành một chủ đề -- chứng minh với các học giả khác: bạn có khả năng làm nghiên cứu, và hướng nghiên cứu của bạn có tiềm năng.

Bạn cũng phải chủ động tạo mối quan hệ với các học giả trong cùng lĩnh vực. Họ cần biết bạn là ai, bạn đang làm gì. Tốt hơn, họ quan tâm đến chủ đề bạn đang làm.

(Đáng tiếc) không có điều nào ở trên là tự nhiên xảy ra cả.
Bạn phải bền bỉ: chịu gian khổ trên con đường (rất) dài theo đuổi sự nghiệp nghiên cứu khoa học của riêng mình.

(Ghi chú của người dịch: Mình thấy những điều này vẫn đúng nếu như bạn muốn trở thành Research Scientist ở các Tech giants.)

Khả năng thuyết phục ✍🏼 (Cogency)

Cuối cùng, một NCS giỏi phải biết diễn đạt ý tưởng của mình -- rõ ràng và thuyết phục -- cả khi thuyết trình và khi viết báo.

Làm nghiên cứu khoa học vừa là khám phá, vừa là thuyết phục. Bạn phải thuyết phục các học giả khác kết quả nghiên cứu của bạn là có giá trị. Điều này nhìn qua có vẻ dễ, nhưng thực ra rất khó.

Chỉ đưa dữ liệu cho người khác xem thôi thì chưa đủ.
Bạn phải "mớm" thông tin cho họ.
Bạn phải viết sao cho thật dễ đọc và dề hiểu.
Bạn phải làm người khác cảm thấy hứng thú với nghiên cứu của bạn.
Bạn phải viết tóm tắt (abstract) và lời mở đầu (introduction) thật cuốn hút, để người đọc muốn "đầu tư thời gian" vào đọc bài báo của bạn.
Bạn phải học cách thuyết trình một cách rõ ràng mà không khô khan.

Rất ít NCS có kỹ năng này khi mới bắt đầu. Đây là kỹ năng NCS cần rèn luyện trong khi học Tiến sĩ, càng sớm càng tốt. Cách duy nhất để viết giỏi hơn là viết thật nhiều.

Malcolm Gladwell nói cần 10.000 giờ tập luyện để thành thạo một kỹ năng. Nếu chỉ chăm chăm viết báo thôi, bạn sẽ không bao giờ đạt được con số này. Nếu bạn viết báo 5 giờ mỗi ngày, tất cả các ngày trong tuần, trong suốt (giả sử) 5 năm bạn học Tiến sĩ -- Bạn mới chỉ luyện được 5x5x365 = 9125 giờ. Và thực tế là rất hiếm ai viết báo 5 giờ mỗi ngày.

Tôi khuyên NCS mới nên bắt đầu viết blog. Dù chẳng có ai đọc. Không cần viết về nghiên cứu khoa học, chỉ cần bắt đầu viết.
Vì luyện tập là cách duy nhất để thành thạo.

Người dịch: thaoshibe. Các bạn chia sẻ nhớ ghi nguồn cho tác giả gốc nha, mình xin cảm ơn ạ!
Thứ sáu, ngày 20/02/2026.